Bệnh tắc động mạch mạn tính chi dưới

16/07/2018

Bệnh tắc động mạch mạn tính (BTĐMMT) còn được gọi là bệnh động mạch ngoại biên (BĐMNB), bệnh mạch ngoại biên (BMNB có thể xảy ra cho cả tĩnh mạch), bệnh tắc động mạch ngoại biên… và thường được hiểu là một căn bệnh của các chi, nhất là chi dưới, vì đó là nơi bệnh xảy ra nhiều nhất.

Hội chứng rối loạn mạch máu bẩm sinh – Klippel – Trénaunay – Weber

Xơ vữa động mạch – Những nét nhận diện

Tuy nhiên, cũng không nên hiểu bệnh này chỉ là của các chi mà nó có thể ảnh hưởng đến các động mạch của toàn cơ thể, ví dụ động mạch thận (gây ra cao huyết áp do mạch thận), các động mạch não (gây ra đột quỵ và các cơn thiếu máu não thoáng qua), các động mạch của nhiều tạng khác trong ổ bụng…Bài này chỉ đề cập đến BTĐMMT của chi dưới.

Xơ mỡ gây hẹp động mạch chân

          Xơ mỡ gây hẹp động mạch chân

Tắc động mạch mạn tính chi dưới là tình trạng một động mạch nào đó cung cấp  máu  cho  chi  dưới bị hẹp hay bị tắc hoàn toàn, làm giảm hoặc không có máu đến nuôi chi dẫn đến tổn thương và hoại tử chi. Nguyên nhân chính của bệnh hầu hết là do xơ – mỡ động mạch. BTĐMMT  của  các  chi  chiếm  tỷ lệ 12 –  14% trong dân số chung, gặp ̉ 20% những người trên 70 tuổi.  Bệnh  không  có  triệu  chứng giai đoạn sớm trong 70 – 80% các trường hợp. Tỷ  lệ  lâm  sàng có triệu chứng tăng theo tuổi và chỉ một thiểu số là phải can thiệp phục hồi mạch (khoảng 7%) hay cắt đoạn chi (khoảng 4%). Trong khi đó, những người mắc BTĐMMT có nguy cơ đặc biệt cao về đột quỵ và biến cố động mạch vành, có tỷ lệ tử vong trước 5 năm ước tính là 30% (so với 10% nhóm chứng). Bệnh kết hợp nhiều nhất với đái tháo đường, gặp 1/3 số người đái tháo đường trên 50 tuổi.

Năm 2010, trên thế giới có khoảng 202 triệu người mắc BTĐMMT của các chi. Năm 2013, số tử vong vào khoảng 41.000 người (so với năm 1990 – khoảng 16.000 người).

Cách tốt nhất để phòng bệnh là kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ và người mắc bệnh phải biết giữ gìn bàn chân cẩn thận để ngăn ngừa các biến chứng nhiễm trùng và hoại thư.

Triệu chứng của bệnh tắc động mạch mạn tính chi dưới

Giai  đoạn  sớm  của  bệnh  triệu chứng rất nghèo nàn và thường dễ nhầm lẫn với bệnh khác. Biểu hiện sớm nhất của bệnh là tình trạng đau thường là ở bắp chân và khập khiễng cách hồi (*) (người bệnh sau khi đi bộ được một đoạn đường cảm thấy đau hoặc có cảm giác chân bị bó chặt do máu đi xuống không cung cấp đủ oxy cho các cơ gây ra đi khập khiễng, phải dừng lại nghỉ thì bớt đau và sau đó có thể đi tiếp được một đoạn đường tương tự thì đau và khập khiễng trở lại). Triệu chứng này thường bị nhầm lẫn với đau do thoái hóa cột sống thắt lưng hay thoát vị đĩa đệm. Vì vậy, người bệnh ở giai đoạn này thường không được chẩn đoán và điều trị chính xác.

Triệu chứng sớm của bệnh là đau bắp chân, đi khập khiễng cách hồi

       Đau bắp chân, đi khập khiễng cách hồi

Giai đoạn trễ hơn: người bệnh có thể đau chân thường xuyên và liên tục ngay cả khi nghỉ ngơi, đặc biệt cơn đau thường nặng vào lúc gĩa khuya hay rạng sáng; khi thả lỏng chân, cơn đau có thể dịu hơn nên người bệnh thường mất ngủ hoặc ngủ trong tư thế ngồi thõng chân. Muộn hơn ña, phần xa của chi (các ngón chân hoặc bàn chân) sẽ có những vết loét hay hoại tử xuất hiện tự nhiên làm người bệnh hay nhầm lẫn với các bệnh về da liễu. Phần chi hoại tử nếu không được điều trị kịp thời sẽ hoại tử tăng dần và lan đến cẳng chân thậm chí cả vùng đùi.

Các triệu chứng và dấu hiệu nội khoa của BTĐMMT chi dưới do tưới máu không đủ, bao gồm:

– Đau bó chặt ở háng, đi hoặc các cơ bắp chân sau hoạt động như đi lại hay leo cầu thang (khập khiễng cách hồi).

– Thay đổi màu sắc và nhiệt độ – xanh tím và lạnh so với chân kia.

– Chứng nghiệm Buerger: tái nhợt khi giơ cao chân và hồng lại khi đổi sang ngồi, để đánh giá suy động mạch.

– Rụng lông và chậm dài các móng ở bên chi bị bệnh.

– Tê bì hay yếu cẳng chân.

– Mạch cổ chân – bàn chân yếu hoặc không bắt được.

– Các dấu hiệu của thiếu máu chi trầm trọng ở giai đoạn muộn: các ổ loét ở bàn chân – cẳng chân do suy động mạch, đau, chậm lành hoặc không lành và hoại thư ở các đầu ngón lan dần lên cao.

Khi BTĐMMT nặng lên, đau có thể xảy ra cả khi nghỉ hay khi ǹm (đau thiếu máu khi nghỉ). Gây mất ngủ. Phải thả lỏng các cẳng chân ra ngoài giường ho đi lại trong phòng có thể tạm thời giảm đau.

Nguyên nhân của bệnh tắc động mạch mạn tính chi dưới 

Nguyên nhân của tắc động mạch mạn tính chi dưới là chứng xơ – mỡ gây tắc (**) chiếm trên 95% các trường hợp. Số còn lại bao gồm các bệnh: viêm tắc động mạch do huyết khối hay bệnh Buerger (***), các dạng khác của viêm động mạch, thiếu máu mạn do thuyên tắc động mạch ở chi sau cơn cấp, chấn thương động mạch, huyết khối các phình động mạch, các túi phình động mạch bóc tách, giải phẫu không bình thường của các dây chằng và cơ hoặc do phơi nhiễm phóng xạ.

Các yếu tố nguy cơ:

Bao gồm: hút thuốc; đái tháo đường; béo phì; cao huyết áp; cholesterol cao; tất cả nh̃ng người 50 – 69 tuổi và có nguy cơ bệnh tim mạch (nhất là đái tháo đường, hút thuốc); tuổi dưới 50 kèm các nguy cơ khác của xơ – mỡ; trong gia đình có người bị BTĐMMT, bệnh tim hay đột quỵ; người được biết là có xơ – mỡ động mạch vành, động mạch cảnh, hay bệnh động mạch thận; tất cả nh̃ng người bị cơn đau thắt ngực trước đó; tất cả nh̃ng người có Framingham risk score 10% – 20% (đây là một công cụ để đánh giá nguy cơ trước 10 năm của bệnh tim – mạch).

Người hút thuốc hoặc đái tháo đường có nguy cơ bị BTĐMMT lớn nhất, do dòng máu giảm.

Biến chứng của bệnh tắc động mạch mạn tính chi dưới 

Khi BTĐMMT của bạn gây ra bởi các mảng xơ – mỡ của thành mạch, bạn cũng có nguy cơ bị:

– Thiếu máu chi trầm trọng. Tình trạng này bắt đầu b̀ng  các  vết loét không lành, một tổn thương hay một nhiễm trùng ở bàn chân – cẳng chân. Tình trạng thiếu máu trầm  trọng  xảy  ra  khi  các  tổn thương hay các nhiễm tr̀ng này tiến triển và có thể gây ra hoại thư, đôi khi phải cắt đoạn chi.

– Đột quỵ hay cơn đau thắt tim do mỡ cũng có thể lắng đọng ở các động mạch nuôi tim và não.

Bệnh tắc động mạch mạn tính chi dưới gây hoại tử các ngón chân

             Các ngón chân bị hoại tử

Chẩn đoán 

Việc chẩn đoán chính xác bệnh và giai đoạn bệnh thường dựa vào:

– Khám lâm sàng. Mạch yếu hoặc không sờ được ở phía dưới nơi động mạch bị hẹp, nghe như tiếng gió rít qua ống nghe đặt trên các động mạch, huyết áp giảm bên chi bị bệnh, các tổn thương tại v̀ng thiếu máu như teo cơ, lạnh chi, tím đầu chi hoặc thậm  chí hoại tử ngọn chi.

– Xác định vị trí mạch máu bị tắc, đánh giá mức độ tưới máu phần xa của chi b̀ng cách đo chỉ số huyết áp cổ chân – cánh tay (CSCC-CT). Chỉ số này bình thường là 1,00 – 1,40. Chẩn đoán là BTĐMMT khi chỉ số này ≤ 0,90. Khi < 0,40 thì gợi ý một BTĐMMT nặng.

– Người nghi bị BTĐMMT nhưng CSCC-CT bình thường khi nghỉ, cần đo chỉ số này sau khi cho người bệnh tập trên máy chạy bộ đến khi xuất hiện cơn đau khập khiễng hoặc đo sau chạy tối đa 5 phút. Nếu chỉ số giảm 15% – 20% thì có thể chẩn đoán là bị BTĐMMT.

– Siêu âm. Giúp đánh giá dòng máu và xác định vị trí động mạch bị tắc hay hẹp.

– Chụp mạch máu kỹ thuật số xóa nền là tiêu chuẩn vàng, giúp xác định chính xác tổn thương vừa kết hợp điều trị can thiệp nội mạch khi có chỉ định.

– Các kỹ thuật chụp động mạch khác, kể cả phương pháp chụp qua catête.

Phân loại thiếu máu mạn tính của các chi:

Thay cho phân loại trước đây của Fontaine (1954), ngày nay người ta sử dụng nhiều hơn phân loại của Rutherford – Baker (1997) với 4 cấp độ và 7 loại:

– Cấp độ 0, Loại 0 – Không triệu chứng.

– Cấp độ I, Loại 1 – Khập khiễng nhẹ

– Cấp độ I, Loại 2 – Khập khiễng trung bình.

– Cấp độ I, Loại 3 – Khập khiễng nặng.

– Cấp độ II, Loại 4 – Đau cả khi nghỉ.

– Cấp độ III, Loại 5 – Mất mô nhỏ: Loét thiếu máu không lớn hơn loét các ngón chân.

– Cấp độ IV, Loại 6 – Mất mô lớn: Các loét thiếu máu nghiêm trọng hay hoại thư thực sự.

Điều trị tắc động mạch mạn tính chi dưới 

Thay đổi nếp sống:

– Kiểm soát các yếu tố nguy cơ: bỏ hút thuốc, kiểm soát đái tháo đường, kiểm soát cao huyết áp.

– Dùng các thuốc chống tiểu cầu (aspirin, clopidogrel dự phòng nghẽn mạch huyết khối) và các statins (giúp hạ cholesterol, giảm các tai biến tim-mạch).

– Luyện tập đều đặn, ví dụ tập trên máy chạy bộ (35 – 50 phút, 3 – 4 lần/ tuần) giúp mở các mạch máu nhỏ (dòng phụ cận), cải thiện việc đi lại vả giảm các sự cố tim-mạch.

Thuốc:

Cilostazol hay pentoxifylline có thể cải thiện triệu chứng rối loạn mạch ngoại biên (khập khiễng cách hồi) và thiếu máu cục bộ (loét, hoại thư cẳng chân…).

Folate và vitamin B-12  có  hiệu  quả  đối với tăng homocystein – máu (homocystein được cho là một yếu tố nguy cơ về mạch máu).

Phục hồi mạch máu:

– Tạo hình mạch (tạo hình qua da – trong lòng mạch) cho các mạch lớn, ví dụ động mạch đ̀i hay các động mạch chậu. Kết quả có thể không được lâu dài.

– Cắt bỏ mảng xơ-mỡ phía trong thành mạch.

– Nối tắt mạch, d̀ng tĩnh mạch hiển lớn hay các đoạn ghép nhân tạo.

– Khi bị hoại thư chi, phải cắt đoạn chi để phòng ngừa nhiễm tr̀ng đe dọa đến tính mạng.

– Làm tan hoặc cắt bỏ cục máu đông trong các trường hợp huyết khối hay thuyên tắc động mạch.

Nong và đặt Stent động mạch

          Nong và đặt Stent động mạch

Phòng bệnh tắc động mạch mạn tính chi dưới 

Cách tốt nhất để phòng bệnh là giữ được nếp sống lành mạnh, kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ và nhất là việc gĩ gìn bàn chân. Cần lưu ý tránh d̀ng một số thuốc ch̃a cảm lạnh có chứa pseudoephedrine, gây co mạch làm nặng thêm các triệu chứng của BĐMNB.

Giữ gìn bàn chân cẩn thận:

– Rửa chân hàng ngày, giữ khô hoàn toàn và đề phòng các vết nứt dễ đưa đến nhiễm trùng.

– Mang giày vừa khít, dày, khô ráo.

– Cẩn thận khi cắt móng chân.

– Không để chân trần khi đi lại.

– Khám thầy thuốc ngay khi có dấu hiệu đầu tiên của đau hay tổn thương ở da

 (*) Khập khiễng cách hồi (Intermittent claudication): claudication có gốc từ tiếng Latinh là “claudicare: có nghĩa là đi khập khiễng.

(**) atherosclerosis obliterans  

(**) thromboangitis obliterans

ThS BS Trần Minh Bảo Luân

Trích Tạp chí “Sống khỏe” số 12 – Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh

10 lời khuyên bổ ích cho người bệnh mạch vành 

Phục hồi chức năng sau tai biến mạch máu não 

(Visited 14 times, 1 visits today)

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *