Hội chứng chân không nghỉ ngơi: một số bệnh lý hay bị bỏ sót

06/10/2019

 

GIỚI THIỆU MỘT TRƯỜNG HỢP BỆNH

Một bệnh nhân nữ, 54 tuổi, trượt đốt sống thắt lưng thứ 5 và đốt sống cùng 1 với cơn đau từ năm 2014. Bệnh nhân đã được tư vấn phẫu thuật hàn đốt sống và được phẫu thuật vào năm 2015. Sau phẫu thuật bệnh nhân xuất hiện cơn đau dữ dội, phim kiểm tra cho thấy cột sống đã được nắn hoàn hảo, không có triệu chứng thần kinh, cơn đau có đặc điểm đau nhiều vào ban đêm và khiến bệnh nhân phải đi lại và mất ngủ. Các loại thuốc giảm đau thần kinh đã được sử dụng nhưng đau không bớt. Điều duy nhất khiến chúng tôi nghĩ đến hội chứng chân không ngơi nghỉ là bệnh nhân phải đi lại suốt đêm để giảm đau. Thuốc đặc trị được cho bệnh nhân uống và thật kỳ diệu, chỉ sau một tuần cơn đau đã giảm hẳn. Việc điều trị kéo dài 6 tháng làm lui bệnh và bệnh nhân mất hẳn cơn đau.

ĐẠI CƯƠNG

Hội chứng chân không ngơi nghỉ (HCCKNN) có thể điều trị tại nhà bằng thay đổi nếp sống cùng với dùng một số thuốc đặc hiệu.

Ngủ theo giờ giấc đều đặn, tập tành, duỗi chân, xoa bóp, và chườm nóng hay chườm lạnh chân có thể giúp giảm nhẹ các cảm giác khó chịu. Các vitamin, các thuốc bổ sung, các toa thuốc điều trị cũng có thể giúp nhiều cho hội chứng này.

Người Mỹ mắc hội chứng này khoảng 15%. Tại  phòng  khám của chúng tôi, tỷ lệ này chiếm 1-2%. Khi HCCKNN là triệu chứng của một bệnh khác, nó thường sẽ hết khi chữa khỏi căn bệnh đó. HCCKNN cũng có thể là tác dụng phụ của một số thuốc, nó sẽ khỏi khi ngưng thuốc. Nguyên nhân của HCCKNN không phải bao giờ cũng rõ ràng. Có nhiều phương thuốc chữa tại nhà, nhưng khi không khỏi thì bác sĩ sẽ có một số cách điều trị khác, từ đó tìm ra cách phù hợp nhất.

ĐỊNH NGHĨA

HCCKNN, còn gọi là bệnh Willis- Ekbom, là một rối loạn vận động của các  chi  do  nguyên  nhân thần kinh gây ra những cảm giác khó chịu ở chân khi chân để yên không vận động, có khi thấy như bị châm chích hay tê buốt, khiến bệnh nhân (là trẻ con hay người lớn) có một nhu cầu không thể cưỡng nổi là phải vận động ngay chân cẳng. Nhu cầu này thường xảy ra về đêm lúc đi ngủ nhưng cũng có thể xảy ra bất cứ lúc nào khi các chân  không  hoạt  động, ví dụ như khi ngồi lâu (ví dụ đi ô tô đường dài hay khi xem chiếu bóng). Đặc điểm quan trọng  là khi bệnh nhân cử động chân hoặc ngồi dậy và đi lại hay chạy vòng quanh thì các triệu chứng này biến mất và bệnh nhân cảm thấy dễ chịu. Nhiều bệnh nhân không thể ngủ ban đêm vì họ phải vận động chân hay phải đứng dậy đi tới đi lui mới thấy dễ chịu. Một số bệnh nhân đi khám bệnh vì lý do mất ngủ mà không để ý đến cái gốc của vấn đề là họ phải đi tới đi lui suốt đêm hoặc phải cử động nhúc nhích chân suốt đêm khiến cho họ bị mất ngủ.

Chúng tôi cũng có một số bệnh nhân được chẩn đoán giãn tĩnh mạch chi dưới và  đã  điều  trị cả năm nhưng không bớt.  Một chi tiết mà bệnh nhân nói khiến chúng tôi chú ý, đó là việc chồng bệnh nhân phải đấm bóp thì bệnh nhân mới giảm bớt triệu chứng tê mỏi cẳng chân.

TRIỆU CHỨNG

Bao gồm:

+ Khó chịu ở  chân  hay  các  lo sợ bất an (“heebie-jeebies”) – có những cảm giác được mô tả là khiếp hãi, ngứa, bị kéo đẩy, sởn gai ốc, ngứa ran, bỏng rát, bị gặm nhấm, hay đau. Các cảm giác này xảy ra vào giờ đi ngủ nhưng cũng có thể xảy ra bất cứ lúc nào khi mà chân không vận động.

+ Có nhu cầu phải cử động chân ngay để loại bỏ những khó chịu ở chân, nhu cầu này là không kiểm soát được.

+ Giấc ngủ bị gián đoạn – phải có thêm thời gian để ngủ lại vì nhu cầu vận động chân để loại bỏ cảm giác khó chịu.

+ Buồn ngủ ngày.

CHẨN ĐOÁN

Không có một tiêu chuẩn hay một nghiệm pháp nào đặc hiệu cho  HCCKNN.  Chẩn  đoán phải dựa trên các triệu chứng. Bệnh sử và khám thực thể đầy đủ giúp loại trừ các vấn đề khác về sức khỏe. Một khảo sát giấc ngủ qua đêm có thể được khuyến cáo để đánh  giá  các rối  loạn  khác  của  giấc  ngủ, đặc biệt là rối loạn  vận  động chỉ theo chu kỳ  (một  rối  loạn đá chân hay co rúm  chân  tay khi ngủ mà đứa bé không hay biết).

Theo Qũy tài trợ Hội chứng chân không ngơi nghỉ, để được chẩn đoán chính thức là HCCKNN, những tiêu chuẩn sau đây là phải có ở đứa bé > 12 tuổi:

+ Phải có nhu cầu gần như không thể cưỡng nổi là việc cử động chân và thường có các cảm giác như đã nói ở trên.

+ Các triệu chứng bắt đầu hay trở nên xấu hơn khi chân tay nghỉ. Thời gian nghỉ càng dài thì khả năng xảy ra các triệu chứng càng lớn và dường như càng nặng hơn.

+ Khi cử động chân tay, các triệu chứng sẽ giảm ngay. Có thể hết hoàn toàn hay hết một phần nhưng các triệu chứng chỉ duy trì được lâu dài chừng nào mà các chân còn tiếp tục cử động.

+ Các triệu chứng của HCCKNN xấu hơn về chiều tối và nhất là khi nằm xuống. Ít khi gặp hoặc chỉ bị nhẹ vào buổi sáng.

+ Các triệu chứng có giảm nhẹ ở các trẻ  <  12  tuổi,  khi đó chẩn đoán  có  thể  kém chắc chắn hơn. Như vậy chi tiết quan trọng nhất là bệnh nhân phải cử động chân  hay tay mới làm giảm được triệu chứng.

Có thể phải khảo sát thêm về giấc ngủ để giúp thêm cho chẩn đoán.

NGUYÊN NHÂN

Theo kinh điển, bệnh có thể chia làm  nguyên phát hay thứ phát. Nguyên     phát:

Bệnh thường xuất hiện trễ và từ từ, vào khoảng tuổi 40-45,  có thể biến mất sau vài tháng hay vài năm. Nếu hội chứng xảy ra ở trẻ em, thường hay bị chẩn đoán nhầm với đau tăng trưởng.

Thứ phát:

  • Nguyên nhân đầu tiên là do thiếu sắt, gặp ở khoảng 20% bệnh nhân. Một nghiên cứu năm 2007 cho thấy có khoảng 34% bệnh nhân bị hội chứng này có thiếu sắt, so với chỉ 6% ở nhóm đối chứng.
  • Những lý do khác bao gồm: giãn tĩnh mạch, thiếu acid folic, thiếu ma-nhê, đau xơ-cơ, ngưng thở khi ngủ, tăng urê-huyết, đái tháo đường, bệnh thận, bệnh thần kinh ngoại biên, bệnh Parkinson, viêm khớp dạng thấp…
  • Một số thuốc có thể làm cho HCCKNN nặng hơn   hoặc   gây ra các tác dụng phụ là hội chứng này, bao gồm: thuốc  chống  nôn ói; các thuốc kháng histamin, đặc biệt là các loại thuốc không cần kê toa cho các bệnh cảm lạnh; thuốc chống trầm cảm; các thuốc tâm thần hoặc một số thuốc chống co giật; thuốc hạ đường-huyết; các thuốc giải thuốc phiện; thuốc an thần kinh.

Cho dù là nguyên phát hay thứ phát thì hội chứng này vẫn bị nặng hơn khi bệnh nhân phải phẫu thuật vì một chứng bệnh khác, ví dụ như phẫu thuật cột sống như ca mà chúng tôi đã gặp. Tuy nhiên bản thân phẫu thuật cột sống hay chấn thương cũng có thể là nguyên nhân gây ra hội chứng này.

Nguyên nhân chính của HCCKNN chưa được biết rõ. Một lý thuyết hiện tại cho rằng sự thiếu dopamin trong não là nguyên nhân gây ra hội chứng này.

HCCKNN có thể có bản chất di truyền, nhất là ở những người < 40 tuổi. Ở người lớn tuổi hơn, hội chứng này có thể là một vấn đề của hệ thần kinh não-tủy.

Hơn 60% người bị hội chứng này có yếu tố gia đình. Một số gien đã được xác minh là có liên quan đến HCCKNN, dù người ta vẫn chưa hiểu rõ cơ chế gây bệnh. Có ít nhất 6 vị trí gien hay 6 yếu tố của hội chứng này. Nhưng không có gien nào được chứng minh là có liên quan với dopamin hay với các hệ thống điều hòa chất sắt, mặc dù những yếu tố này xưa nay được coi là các yếu tố gây bệnh mạnh. Dopamin  và  serotonin  là  những chất dẫn truyền thần kinh của não, bị  mất  thăng  bằng  gây  ra  nhiều xung động  thần kinh  ảnh hưởng đến hoạt động của các cơ, tương tự như trong bệnh Parkinson. Ở tủy sống, các dây thần kinh bị suy yếu cũng có ảnh hưởng đến HCCKNN. Bất thường  của  chuyển  hóa sắt. Thiếu sắt, ngay ở mức quá nhẹ để gây ra thiếu máu, có liên quan đến HCCKNN ở một số người. Theo vài nghiên cứu thì 25-30% HCCKNN có độ sắt thấp. HCCKNN ở một số  người  có  thể  gây  ra  do  vấn đề thu nhận sắt của các tế bào điều hòa dopamin ở não. Không có  bằng  chứng  để  nói  thiếu  sắt đưa  đến  HCCKNN.  Các  kết  quả nghiên cứu ủng hộ một giả thuyết hiện nay cho rằng những thay đổi trong phức hợp điều hòa chuyển hóa sắt có tham gia vào chuyện xảy  ra  HCCKNN.

ĐIỀU TRỊ

Chọn các thói quen thích hợp khi đi ngủ. Cà phê làm cho HCCKNN xấu thêm, do đó phải tránh các thực phẩm cà phê, sôcôla, một số thuốc.

Sử dụng các tiện nghi hỗ trợ cho các chân. Dùng các đệm ấm, khăn lạnh, cân nhắc việc chà xát các chân để loại bỏ tạm thời cảm giác khó chịu ở chân. Xem xét thêm việc xoa bóp, bấm huyệt, đi lại, duỗi chân hay các kỹ thuật thư giãn khác.

Cung cấp các thực phẩm dinh dưỡng. Nhờ bác sĩ chọn cho con bạn các thực phẩm có sắt và cả acid folic nếu cần. Chú ý chế độ ăn cân đối và bổ dưỡng cho trẻ em bị bệnh.

Việc điều trị bao gồm điều trị triệu chứng và điều trị nguyên  nhân khi có thể phát hiện được nguyên nhân.

Đơn giản nhất là các thứ thuốc bổ sung sắt và folat.

Các loại thuốc khác bao gồm: các yếu tố dopamin (ví dụ carbidopa- levodopa), các chất kích thích dopamin (ví dụ ropinirole, pramipexole), các benzodiazepin (ví dụ clonazepam), thuốc chống co giật (ví dụ gabapentin), và clonidin… Pramipexole 0,25mg khởi đầu với liều 1/2 viên và có thể tăng đến 3 viên.

Không dùng các thuốc không cần thiết vì có thể làm cho HCCKNN xấu thêm. Cẩn thận với các thuốc điều  trị  buồn  nôn,  cảm  lạnh,  dị ứng, giải trầm cảm phiền muộn. Việc chỉ định dùng thuốc và theo dõi phải do bác sĩ điều trị vì các thuốc  có  thể  gây  ra  HCCKNN hoặc làm cho nó nặng hơn. Bên cạnh đó chúng ta cần điều trị các bệnh lý đi kèm của bệnh nhân như: thoái hóa khớp, thoát vị đĩa đệm, giãn tĩnh mạch… là các bệnh hay gặp kèm theo.

MÁCH CÁC MẸO GIÚP NGỦ KHỎE

Trong đêm

  • Dùng ánh sáng sáng chói để xử lý trong đêm. Không dùng loại ánh sáng này về chiều. Phơi mình ra ánh nắng mặt trời buổi sáng.
  • Tránh rượu, thuốc lá, các bữa ăn nặng về chiều tối. Rượu, thuốc lá, cà phê làm gián đoạn giấc ngủ. Không ăn nặng 2-3 giờ trước khi đi ngủ. Ăn qua loa 45 phút trước ngủ nếu bạn vẫn thấy đói.
  • Thư giãn. Một giờ trước ngủ chỉ làm cái gì đó nhẹ nhàng, ví dụ đọc sách. Cho một số người, không dùng laptop vì ánh sáng màn hình của máy làm kích hoạt não.
  • Khi bạn không thể ngủ, đi sang buồng khác và làm điều gì đó thư giãn cho đến khi bạn cảm thấy mệt. Tốt nhất là sử dụng máy vi tính, xem tivi bên ngoài phòng ngủ. Chỉ sử dụng giường vào việc ngủ.
  • Nếu bạn vẫn thấy khó ngủ, đừng ngần ngại trao đổi với bác sĩ của bạn. Bạn có thể ghi nhật ký về giấc ngủ: kiểu ngủ, kết quả, thói quen khi ngủ… Thiếu các chất dinh dưỡng trong thực đơn có thể làm xấu thêm tình trạng bệnh.

 

TS BS Tăng Hà Nam Anh – Đại học Y Dược TPHCM

Trích Tạp chí “Sống khỏe” số 23 – Bệnh viện Đại học

Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh

(Visited 12 times, 1 visits today)

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *