Nguyên nhân gây tai biến mạch máu não và các yếu tố nguy cơ

31/08/2018

Đột quỵ não (tai biến mạch máu não) là một bệnh cực kỳ nguy hiểm. Việc điều trị đột quỵ não sẽ gặp khó khăn nếu không biết rõ nguyên nhân. Có khoảng hơn 20 yếu tố nguy cơ có thể là nguyên nhân gây tai biến mạch máu não.  

1. Các yếu tố nguy cơ không thể thay đổi

Tuổi (đa số gặp trên 45 tuổi), giới tính (nam gặp nhiều hơn nữ), chủng tộc, di truyền… Chúng ta không thể thay đổi được các yếu tố này. Tuy nhiên, việc nhận thức về vấn đề này cung cấp thông tin về những đối tượng nào cần đề cao công tác dự phòng.

2. Các yếu tố nguy cơ thay đổi được

2.1. Tăng huyết áp

2.1.1. Huyết áp là gì?

Huyết áp là áp lực dòng máu tác động lên thành động mạch.  Tim có vai trò như một máy bơm hoạt động nhịp nhàng bơm máu vào hệ thống mạch máu. Khi tim bóp mạnh tống máu đi sẽ tạo áp lực lớn nhất gọi là huyết áp tối đa (hay huyết áp tâm thu).

Ở giai đoạn tim giãn ra, máu được hút về tim, áp lực dòng máu thấp nhất gọi là huyết áp tối thiểu (hay huyết áp tâm trương).

Các chỉ số huyết áp

Các chỉ số huyết áp

2.1.2. Như thế nào là tăng huyết áp?

Gọi là tăng huyết áp nếu huyết áp ≥ 140/90mmHg.

Huyết áp tăng cao gây tổn thương thành mạch máu, tạo các điểm yếu ở thành mạch. Các điểm yếu bị tổn thương tiến triển nặng dần theo thời gian và đến một thời lúc nào đó vỡ ra, gây đột quỵ chảy máu não.

Tăng huyết áp cũng là nguyên nhân gây vữa xơ động mạch. Các mảng vữa xơ gây chít hẹp lòng mạch, cản trở dòng máu lưu thông, gây đột quỵ nhồi máu não.

Việc phát hiện tăng huyết áp khá đơn giản bằng thao tác đo huyết áp mà bất kỳ nhân viên y tế nào cũng thực hiện được. Mọi người cũng có thể tự kiểm tra huyết áp bằng một máy đo huyết áp tự động có trên thị trường.

Theo khuyến cáo của Hội Tim mạch học Việt Nam năm 2008: nên dùng máy đo huyết áp quấn ở cánh tay hơn là máy quấn cổ tay.

Tăng huyết áp là nguyên nhân gây tai biến mạch máu não hàng đầu. Tuy nhiên, một tỷ lệ khá cao dân chúng lại không có ý thức quan tâm đến vấn đề này. Hậu quả là nhiều người để huyết áp tăng cao một thời gian dài không điều trị có thể gây biến chứng đột quỵ não.

2.2. Đái tháo đường

Đái tháo đường cũng là một nguyên nhân gây tai biến mạch máu não thường gặp. Đái tháo đường gây tổn thương có hệ thống toàn bộ hệ thống động mạch, trong đó có động mạch ở não. Đái tháo đường làm tăng tỷ lệ mắc đột quỵ não từ 2-6,5 lần, tăng tỷ lệ tử vong lên 2 lần. Đái tháo đường cũng là yếu tố đóng vai trò trung tâm trong Hội chứng chuyển hóa, là yếu tố nguy cơ đặc biệt gây ra các biến cố tim mạch và đột quỵ não.

Đường máu của người bình thường 3,9-6,0mmol/l.

2.2.1 Một người được chẩn đoán đái tháo đường khi nào?

  • Mức Glucose máu ở thời điểm bất kì >11mmol/l
  • Hoặc mức Glucose máu lúc đói > 7mmol/l
  • Hoặc Glucose máu > 11mmol/l ở thời điểm 2 giờ sau nghiệm pháp dung nạp glucose bằng đường uống. (Nhân viên y tế cho bệnh nhân uống glucose theo liều quy định và sau 2 giờ xét nghiệm đường máu)

2.2.2. Chẩn đoán tiền đái tháo đường 

  • Rối loạn dung nạp glucose: glucose máu thời điểm 2 giờ sau nghiệm pháp dung nạp glucose bằng đường uống 7,8-11mmol/l
  • Suy giảm dung nạp glucose máu lúc đói: glucose máu lúc đói tăng dưới 7mmol/l và glucose máu thời điểm 2 giờ sau nghiệm pháp dung nạp glucose bằng đường uống tăng dưới 7,8mmol/l

2.2.3. Các trường hợp nguy cơ mắc đái tháo đường

  • Tuổi trên 40
  • Tiền sử bố mẹ, anh chị em ruột, có người bị đái tháo đường
  • Thừa cân, béo phì (với người châu Á: BMI < 23)
  • Trẻ sinh ra cân nặng thấp < 2500g.
  • Sinh con > 4kg
  • Huyết áp cao
  • Hút thuốc lá

2.3. Rối loạn lipid máu

Khi hàm lượng lipid trong máu quá cao là điều kiện thuận lợi để lipid “ngấm” vào và lắng đọng ở thành mạch máu. Đây là giai đoạn đầu tiên của quá trình hình thành mảng vữa xơ động mạch.

Trước đây, người ta quan niệm rối loạn lipid máu là khi tổng lượng lipid máu tăng cao (cholesterol và/hoặc triglycerid). Nhưng hiện nay đã có bằng chứng nghiên cứu cho thấy sự rối loạn về thành phần phức bộ lipid máu cũng quan trọng không kém tổng lượng lipid máu tăng cao.

Lipid trong cơ thể gồm 2 nhóm:

  • Ngoại sinh (do thức ăn cung cấp)
  • Nội sinh (do cơ thể sinh ra).

Lipid là thành phần rất quan trọng để các tế bào, mô trong cơ thể có thể tồn tại và phát triển.

Khi xét nghiệm lipid máu cần đánh giá tối thiểu phức bộ 4 thành phần: cholesterol, triglycerid, LDL-C và HDL-C. Trong đó LDL-C tăng cao có liên quan nhiều nhất đến nguy cơ vữa xơ động mạch và biến cố tim mạch. Ngoài ra, tăng triglycerid đơn độc cũng là yếu tố nguy cơ bệnh tim mạch.

2.4. Vữa xơ động mạch

Mảng vữa xơ hình thành trong lòng động mạch sẽ làm chít hẹp dần lòng mạch có thể gây tắc mạch. Nhiều trường hợp mảng vữa xơ bong ra, trôi theo dòng máu, đến gây tắc ở vị trí mạch máu khác.

Tiến triển mảng vữa xơ động mạch gây chít hẹp dần lòng động mạch theo thời gian

Tiến triển mảng vữa xơ động mạch gây chít hẹp dần lòng động mạch theo thời gian

2.5. Béo phì

Béo phì là yếu tố thuận lợi góp phần làm tăng huyết áp, rối loạn lipid và tăng glucose máu. Tất cả các yếu tố này kết hợp lại sẽ làm tăng nguy cơ bệnh lý tim mạch. Trong các thể béo phì, thể béo bụng có liên quan với hội chứng chuyển hóa chặt chẽ hơn cả.

2.6. Hút thuốc lá

Hút thuốc lá gây nhiều tác hại đối với sức khỏe, trong đó có nguy cơ gây các bệnh tim mạch như tăng huyết áp, vữa xơ động mạch, rối loạn nhịp tim… và đột quỵ não. Nên khuyến cáo bỏ thuốc lá đối với những trường hợp đang hút thuốc.

Những yếu tố có thể là nguyên nhân gây tai biến mạch máu não

Những yếu tố có thể là nguyên nhân gây tai biến mạch máu não

2.7. Uống rượu nhiều

Uống nhiều rượu cũng là một trong những nguyên nhân gây tăng huyết áp. Uống rượu gây tăng huyết áp, vữa xơ động mạch. Ngoài ra, uống rượu nhiều trong thời gian dài có thể gây tổn thương gan, suy gan gây rối loạn đông máu. Do vậy, người uống rượu nhiều có nguy cơ cao bị đột quỵ chảy máu não. Đồng thời, khi đột quỵ thường rất nặng nề.

2.8. Cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua

Cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua biểu hiện bằng những triệu chứng thiếu máu não ngắn tự hồi phục trong vòng 1 giờ (thường 1-15 phút). Biểu hiện bằng hiện tượng đột ngột thấy mờ mắt hoặc yếu chân tay một bên… Các cơn này tự qua đi không cần điều trị. Sau một thời gian các cơn này lại tái lại.

Có những bệnh nhân bị các cơn thiếu máu não cục bộ tái đi tái lại rất nhiều lần rồi lại tự hồi phục. Do đó, các bệnh nhân này thường không đi khám, để tới khi bị đột quỵ não thực thụ mới vào viện thì phải chịu những hậu quả nghiêm trọng.
Cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ đột quỵ não thực thụ. Do đó những người có cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua cần nhanh chóng đi khám để được điều trị dự phòng.

2.9. Phình động mạch não

Phình mạch máu não

Phình mạch máu não là một trong những nguyên nhân gây tai biến mạch máu não 

Phình động mạch não là nguyên nhân tương đối phổ biến gây đột quỵ chảy máu não ở người trẻ tuổi. Trên thành mạch máu một số người có những điểm yếu. Những điểm yếu này chịu tác động thường xuyên của huyết áp sẽ giãn dần ra tạo thành một túi phình, gọi là phình động mạch. Phình động mạch rất dễ vỡ. Khi vỡ phình động mạch ở não gây ra chảy máu não.

Phình động mạch não gặp ở 1-2% dân số. Trong số đó, khoảng 1% bị vỡ mỗi năm. Khoảng 10% bệnh nhân vỡ phình động mạch não tử vong trước khi đến viện.

Phình động mạch thường diễn biến âm thầm, không triệu chứng. Theo nghiên cứu ở Khoa Đột quỵ Bệnh viện 103 thì trong vòng 2-3 ngày trước khi phình động mạch não vỡ gây đột quỵ não, khoảng một nửa số bệnh nhân có “Dấu hiệu cảnh báo”. Dấu hiệu cảnh báo biểu hiện bằng đau đầu đột ngột, rất dữ dội (thường bệnh nhân mô tả đó là lần đau đầu nhất trong đời). Sau đó triệu chứng tự thoái lui dần. Các bệnh nhân này thường không đi khám! Sau 2-3 ngày thì phình mạch vỡ thực sự và bệnh nhân phải đi cấp cứu trong tình trạng rất nặng nề.

2.10. Dị dạng động – tĩnh mạch não

Bình thường, các động mạch được nối thông với tĩnh mạch bằng hệ thống mao mạch có đường kính rất nhỏ.

Máu từ động mạch được lưu chuyển qua tĩnh mạch bằng hệ thống mao mạch 

Máu từ động mạch được lưu chuyển qua tĩnh mạch bằng hệ thống mao mạch 

Dị dạng động tĩnh mạch não là bệnh bẩm sinh, hình thành một đám rối mạch máu bất thường trong não, nối thông động mạch và tĩnh mạch não.

Dị dạng động mạch là một trong những nguyên nhân gây tai biến mạch máu não

Dị dạng động mạch là một trong những nguyên nhân gây tai biến mạch máu não

Ở vị trí dị dạng, mạch máu dị dạng có hình dạng và cấu trúc bất thường, rất dễ bị vỡ ra gây chảy máu não. Đa số bệnh nhân có dị dạng động tĩnh mạch não có diễn biến âm thầm. Một tỷ lệ nhỏ bị đau đầu kéo dài, co giật động kinh…

Việc xác định được nguyên nhân gây tai biến mạch máu não giúp cho quá trình điều trị tai biến mạch máu não thuận lợi hơn.

xem thêm: Dấu hiệu nhận biết và những cách xử lý khi gặp người bị đột quỵ não

Việc hiểu rõ nguyên nhân gây tai biến mạch máu não cũng là một căn cứ để người dân có những biện pháp phòng ngừa tai biến mạch máu não.

PGS. TS Nguyễn Minh Hiện 

TS. BS Phạm Đình Đài – ThS. BS Đặng Phúc Đức

Khoa Đột quỵ – Bệnh viện 103

(Visited 21 times, 1 visits today)

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *