Sốt xuất huyết – Những điều cần biết

Sốt xuất huyết là gì?

Bệnh sốt xuất huyết là bệnh truyền nhiễm cấp tính, thường gặp và gây nên các vụ dịch với số lượng người mắc nhiều, gặp ở cả trẻ em và người lớn. Bệnh thường gia tăng vào mùa mưa và có thể gây ra những biến chứng nguy hiểm đến tính mạng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

Những điều cần biết về dịch tễ của sốt xuất huyết

Tác nhân nào gây ra bệnh sốt xuất huyết?

Bệnh sốt xuất huyết do virus Dengue gây ra. Virus Dengue thuộc nhóm Flavivirus họ Flaviridae, gồm có 4 typ huyết thanh khác nhau gồm DEN-1, DEN-2, DEN-3 và DEN-4. Người bệnh nhiễm chủng virus nào thì có khả năng tạo miễn dịch với chủng đó nhưng vẫn có nguy cơ mắc lại bệnh khi nhiễm chủng virus khác.

Nguồn lây của sốt xuất huyết là gì?

Nguồn lây của bệnh chính là những bệnh nhân mắc sốt xuất huyết. Đặc biệt những người bệnh mắc thể nhẹ, ít triệu chứng lâm sàng, khó phát hiện nên ít được quản lý sát sao là nguồn lây bệnh quan trọng.

Tác nhân nào là trung gian truyền bệnh?

Vật trung gian truyền bệnh là muỗi Aedes aegypti là chủ yếu, ngoài ra còn có muỗi Aedes albopictus. Loại muỗi này nhỏ, có những vằn trắng đen hoặc nâu đen, tạo thành khoang đen, khoang trắng (khoang nâu) trên cơ thể và bay rất nhanh. Chúng sinh sản và phát triển mạnh vào mùa mưa.

Loại muỗi này hút máu người bệnh và truyền bệnh vào ban ngày (thường vào sáng sớm và chập choạng tối) và chỉ có muỗi cái mới hút máu.

Muỗi Aedes aegypti

Muỗi Aedes aegypti

Những người nào có nguy cơ mắc bệnh?

Bất cứ mọi lứa tuổi nào bị muỗi có chứa virus Dengue đốt đều có nguy cơ mắc bệnh. Tuy nhiên, lứa tuổi có tỉ lệ mắc cao đó là trẻ em gây ra bệnh sốt xuất huyết ở trẻ, người lớn ít bị bệnh do có hệ miễn dịch bảo vệ khá tốt.

Bệnh sốt xuất huyết có gây thành dịch không?

Nếu đủ điều kiện thì bệnh hoàn toàn có khả năng bùng phát thành dịch. Bao gồm: mật độ muỗi Aedes aegypti cao, khí hậu thời tiết thích hợp (mùa mưa, nhiệt độ >16-22 ºC), mật độ dân cư cao, điều kiện vệ sinh thấp và đặc biệt là trình độ miễn dịch chưa có.

Cơ chế gây bệnh sốt xuất huyết Dengue như thế nào?

Virus Dengue có thể gây ra nhiều thể bệnh khác nhau. Có nhiều giả thuyết được đưa ra nhằm giải thích cơ chế gây bệnh, có 2 giả thuyết chính hiện nay được nhiều người ủng hộ đó là:

  • Giả thuyết về độc lực của virus, theo đó các type virus có độc lực mạnh thì có thể gây thể bệnh nặng có sốc, có xuất huyết.
  • Giả thuyết về cơ địa bệnh nhân: bệnh nhân nhiễm virus Dengue có xuất huyết và có sốc là do tái nhiễm virus Dengue khác typ và do đáp ứng miễn dịch bệnh lý của cơ thể.

Trong bệnh sốt xuất huyết Dengue có các rối loạn sinh lý bệnh chính sau:

  • Tăng tính thấm thành mạch do phản ứng kháng nguyên, kháng thể, bổ thể và do virus Dengue sinh sản trong bạch cầu đơn nhân dẫn đến giải phóng các chất trung gian hóa học, kích hoạt bổ thể, giải phóng thromboplastin tổ chức, dịch từ lòng mạch thoát ra ngoài gây giảm khối lượng máu, cô đặc máu và dẫn đến sốc.
  • Rối loạn đông máu do thành mạch tổn thương và tăng tính thấm, tiểu cầu giảm, các yếu tố đông máu giảm do tiêu thụ vào quá trình tăng đông, suy chức năng gan.

Ở bệnh nhân sốt xuất huyết Dengue hai rối loạn trên tác động lẫn nhau dẫn đến các triệu chứng lâm sàng nặng của bệnh là sốc và xuất huyết.

Sốt xuất huyết diễn biến như thế nào qua các giai đoạn

Bệnh có biểu hiện lâm sàng đa dạng, bệnh thường khởi phát đột ngột và diễn biến nhanh chóng từ nhẹ đến nặng và diễn biến qua ba giai đoạn:

Triệu chứng của sốt xuất huyết

Triệu chứng của sốt xuất huyết

Giai đoạn sốt

Triệu chứng lâm sàng

Thường có các triệu chứng

  • Sốt cao liên tục 39-40ºC
  • Nhức đầu nhiều, đau mỏi toàn thân, ăn uống kém, mệt mỏi
  • Da xung huyết
  • Nhiều dạng xuất huyết kết hợp: chấm xuất huyết dưới da, chảy máu chân răng hoặc chảy máu mũi
  • Làm nghiệm pháp dây thắt dương tính

Triệu chứng cận lâm sàng

Xét nghiệm máu thấy số lượng tiểu cầu có thể giảm (vẫn còn trên 100 000/mm3), số lượng bạch cầu thường giảm.

Giai đoạn nguy hiểm

Thường diễn ra vào ngày thứ 3-7 của bệnh

Triệu chứng lâm sàng

Có thể có các biểu hiện sau:

  • Còn sốt hoặc đã giảm
  • Đau bụng nhiều và liên tục, nhất là đau ở vùng gan, có thể có gan to
  • Vật vã, li bì, nôn ói
  • Biểu hiện của thoát huyết tương do tăng tính thấm thành mạch như tràn dịch các màng (màng phổi, màng bụng, mô kẽ,..), thoát huyết tương nhiều sẽ gây sốc với biểu hiện như vật vã, li bì, lạnh đầu chi, mạch nhanh nhỏ, khó bắt, huyết áp kẹt hoặc tụt hoặc có thể không đo được, tiểu ít,…

Các dạng xuất huyết khác nhau:

  • Xuất huyết dưới da: nốt hoặc chấm xuất huyết rải rác ở mặt trước hai cẳng chân, mặt trong hai cánh tay, bụng, đùi,..
  • Xuất huyết niêm mạc: chảy máu chân răng, máu mũi, dưới kết mạc,..
  • Xuất huyết phủ tạng: xuất huyết tiêu hóa, tiết niệu, hô hấp, não,..
  • Trường hợp nặng dẫn đến suy đa tạng: tổn thương gan, thận, rối loạn tri giác, viêm cơ tim, suy tim hoặc suy chức năng các cơ quan khác.

Triệu chứng cận lâm sàng

Tùy triệu chứng lâm sàng mà có thay đổi xét nghiệm khác nhau

  • Hematocrit tăng >20% so với giá trị ban đầu khi có cô đặc máu.
  • Tiểu cầu giảm (<100 000/mm3)
  • AST, ALT thường tăng
  • Có thể có rối loạn đông máu trong trường hợp nặng.
  • Siêu âm, Xquang có thể phát hiện tràn dịch màng bụng, phổi.

Giai đoạn hồi phục

Vào khoảng ngày thứ 7-10 của bệnh

Triệu chứng lâm sàng

  • Hết sốt
  • Tình trạng toàn thân tốt lên, thèm ăn, các triệu chứng dần mất đi

Triệu chứng cận lâm sàng

Các chỉ số xét nghiệm cũng trở về gần như mức bình thường

Vậy những biểu hiện của sốt xuất huyết Dengue dễ nhầm với các bệnh lý nào?

Xem thêm: Dấu hiệu nhận biết sốt xuất huyết Dengue là gì?

Phương pháp nào giúp chẩn đoán nguyên nhân gây bệnh?

Xét nghiệm huyết thanh

Xét nghiệm sốt xuất huyết

Xét nghiệm sốt xuất huyết

Xét nghiệm nhanh

+Tìm kháng nguyên NS1

Dương tính có giá trị chẩn đoán sớm, tuy nhiên nhiều trường hợp có thể gây âm tính giả gây khó khăn cho chẩn đoán. Kháng nguyên này xuất hiện trong máu trong vòng 5 ngày đầu.

+Tìm kháng thể IgM

Khi bệnh nhân đến khám sau ngày thứ 5 xuất hiện bệnh.

Hiện nay, có nhiều cơ sở y tế có thể làm kết hợp cả hai xét nghiệm là tìm kháng nguyên NS1 + IgG/IgM, khi làm cả hai loại xét nghiệm thì độ nhạy và độ đặc hiệu rất cao.

Xét nghiệm ELISA

+Tìm kháng thể IgM

Làm từ ngày thứ 5 trở đi

+Tìm kháng thể IgG

Thường dương tính ở tuần thứ 2 trở đi và có ý nghĩa là đã từng mắc sốt xuất huyết từ trước

Xét nghiệm PCR , phân lập virus

Là xét nghiệm sinh học phân tử để xác định sự có mặt của ARN virus trong máu ngay từ ngày đầu của sốt xuất huyết khi chưa có biểu hiện lâm sàng điển (thực hiện ở các cơ sở xét nghiệm có đầy đủ điều kiện, trang thiết bị). Đây là xét nghiệm có độ nhạy và kết quả đặc hiệu.

Những ai cần làm các xét nghiệm này?

Xem thêm: Xét nghiệm cần làm để chẩn đoán sốt xuất huyết

Điều trị sốt xuất huyết Dengue như thế nào?

Sốt xuất huyết Dengue không có dấu hiệu cảnh báo

Có thể điều trị sốt xuất huyết tại nhà và theo dõi chặt chẽ nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu sốc xuất huyết để xử lý kịp thời.

Bù dịch sớm bằng đường uống

Tăng cường bổ sung nước cho bệnh, khuyến khích uống nhiều nước và uống theo nhu cầu, có thể là nước đun sôi để nguội, nước trái cây (nước dừa, cam, chanh,..) hoặc oresol hoặc nước cháo loãng với muối.

Điều trị triệu chứng

Nếu người bệnh có sốt cao >= 38,5ºC thì cho uống thuốc hạ sốt bằng paracetamol (không dùng loại hạ sốt nhóm khác vì nguy cơ gây xuất huyết cao) và sử dụng các phương pháp vật lý có tác dụng hạ nhiệt như nới lỏng quần áo, lau mát bằng nước ấm.

Khuyến khích uống nhiều nước

Khuyến khích uống nhiều nước

Sốt xuất huyết Dengue có dấu hiệu cảnh báo

Những bệnh nhân có nguy cơ gây sốc xuất huyết cao, hệ miễn dịch kém, bệnh nền hay những bệnh nhân không có điều kiện tự chăm sóc và theo dõi tại nhà, cần được nhập viện điều trị và theo dõi để có thể xử lý kịp thời.

Sốt xuất huyết Dengue nặng

Những trường hợp này cần nhanh chóng nhập viện để được xử lý kịp thời tránh những hậu quả không mong muốn xảy ra

Điều trị sốc sốt xuất huyết

Phải được xử trí rất khẩn trương bằng bù dịch nhanh, thở oxy, các loại thuốc vận mạch,..

Điều trị xuất huyết nặng

Tiếp tục chống sốc bằng dung dịch điện giải, truyền hồng cầu máu lắng, điều chỉnh rối loạn đông máu, xử trí cầm máu và 1 số phương pháp điều trị khác tùy diễn biến và tình trạng người bệnh.

Điều trị suy tạng nặng

Tuỳ vào mức độ tổn thương và cơ quan tổn thương mà bác sỹ sẽ lựa chọn phác đồ điều trị phù hợp

Các điều trị khác

Nếu có tràn dịch màng phổi, màng bụng làm người bệnh khó thở cần chọc hút để làm giảm bớt dịch. Chú ý điều chỉnh rối loạn điện giải và thăng bằng kiềm toan, nhất là trong sốc dễ gây hạ natri máu,..

Bên cạnh việc điều trị, người bệnh sốt xuất huyết nên ăn uống kiêng khem những thực phẩm nào để mau chóng hồi phục?

Xem thêm: Người sốt xuất huyết nên ăn gì, kiêng gì?

Phòng bệnh sốt xuất huyết Dengue như thế nào?

Bao gồm các biện pháp nhằm làm giảm tới mức thấp nhất sự sinh sản của muỗi như diệt muỗi, bọ gậy, loại bỏ các dụng cụ chứa nước là nơi thuận lợi bọ gậy phát triển,… và biện pháp bảo vệ cơ thể tránh muỗi đốt như dùng hương muỗi, bình xịt, màn tẩm chất diệt côn trùng,.

Ngoài ra cần phải phát hiện sớm, cách ly và điều trị người mắc sốt xuất huyết.